TOP

เจาะเบื้องลึกสุดขอบฟ้า ก้าวใหม่ที่ไกลกว่าของผู้บรรยายดาวแห่งท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ กับ “อ.ปรินทร์ ทานะวงศ์”

ท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ เอกมัย เชื่อว่าเป็นสถานที่ในความทรงจำของใครหลายคน ทั้งในวัยเด็ก วัยผู้ใหญ่ หากใครได้เคยมาสัมผัสบรรยากาศดูดาวบนท้องฟ้าในเวลากลางวันแสก ๆ ที่นี่แล้ว คงคุ้นชินกับเสียงบรรยายดวงดาวที่คอยพาเราออกไปซุ่มดูจักรวาลอันไกลโพ้น เราจึงอยากมาทำความรู้จักผู้ที่อยู่เบื้องหลังเสียงบรรยายในท้องฟ้าจำลองกรุงเทพกัน

System.sky.on แนะนำตัวสักเล็กน้อย

สวัสดีครับ ผมชื่อ ปรินทร์ ทานะวงศ์ ตอนนี้ทำหน้าที่สื่อสารวิทยาศาสตร์ด้านดาราศาสตร์ ตำแหน่งรักษาการหัวหน้าส่วนท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษา หน้าที่หลัก ๆ เป็นประจำทุกวันก็คือการบรรยายดาวในท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ และรับผิดชอบหน้าที่อื่น ๆ ด้วย เช่น การทำนิทรรศการ การตั้งกล้องดูดาวในท้องฟ้าจริงในวันที่มีปรากฏการณ์สำคัญ ๆ และจัดกิจกรรมการศึกษาสำหรับนักเรียนและประชาชนทั่วไปด้วย

เริ่มต้นมาทำงานที่นี่ได้อย่างไร

ผมสอบชิงทุนและได้รับทุนของ ก.พ. เพื่อเรียนและกลับมาทำงานที่นี่ ปัจจุบันทำหน้าที่นี้มาเกือบ 10 ปี ถ้าถามว่าเริ่มมาศึกษาวิชาด้านนี้ได้ยังไง จริง ๆ แล้ววิชาดาราศาสตร์เป็นส่วนย่อยในวิชาฟิสิกส์ คนที่อาจจะเรียนฟิสิกส์หรือวิทยาศาสตร์ทั่วไปมาก็สามารถทำงานลักษณะนี้ได้ เพราะการมีทักษะของวิชาเหล่านี้ก็เพื่อที่จะมีพื้นฐานในการคิด การอธิบายกระบวนการต่าง ๆ อธิบายธรรมชาติ รวมถึงปรากฏการณ์ต่าง ๆ บนท้องฟ้าด้วย ส่วนอีกทักษะหนึ่งที่สำคัญนั่นคือทักษะการสื่อสารวิทยาศาสตร์ เพื่อให้ประชาชนทั่วไปสามารถเข้าใจสิ่งที่ซับซ้อนในธรรมชาติของเราได้

ดาราศาสตร์นั้นก็เหมือนกับศิลปะที่สร้างความสวยงามเข้าไปในวิชาวิทยาศาสตร์

ทำไมถึงเลือกสนใจงานด้านดาราศาสตร์

สำหรับผม ตอน ม.ปลายชอบวิชาฟิสิกส์อยู่แล้ว เพราะว่าเป็นวิชาที่อธิบายธรรมชาติได้ดี หลายคนฟังถึงตรงนี้อาจจะคิดว่าฟิสิกส์เป็นเรื่องยากและไกลตัว แต่ที่จริงแล้วสิ่งที่เรามองเห็นรอบตัวนั้นฟิสิกส์สามารถอธิบายได้ ส่วนดาราศาสตร์นั้นก็เหมือนกับศิลปะที่สร้างความสวยงามเข้าไปในวิชาวิทยาศาสตร์ มีความลึกลับ น่าสนใจ น่าค้นหา และสามารถตอบคำถามทุกสิ่งทุกอย่างของจักรวาลเราได้

ความชอบวิทยาศาสตร์เริ่มจากตอนไหน

ตอนเด็ก ๆ ที่เคยไปบ้านคุณตาคุณยาย หลังบ้านจะเป็นทุ่งนา ทุกคืนก็จะเอาเสื่อปูนอนและก็ดูดาวบนท้องฟ้า คุณตาก็เคยเล่าถึงกลุ่มดาวต่าง ๆ ที่คนไทยส่วนมากรู้จักดี กลุ่มดาวไถ ดาวจระเข้ หรือพวกการหาดาวเหนือ การหาทิศบนท้องฟ้า คุณตาก็คงทำหน้าที่คล้าย ๆ กับเราที่บรรยายดาวให้กับผู้ชมในท้องฟ้าจำลองตอนนี้ เพียงแต่ว่าผมยังไม่ได้แก่ขนาดนั้น (หัวเราะ)

ประทับใจอะไรในการบรรยายในท้องฟ้าจำลอง

ประทับใจเด็ก ๆ หลายคน เรามองว่าเขาไม่น่าจะรู้อะไรเยอะ ยกตัวอย่างเช่น เด็กประถมต้นหรืออนุบาล หลายครั้งที่เราบรรยายดาวให้เขาฟัง เขาสามารถตอบได้ ทั้งที่บางคนยังพูดภาษาไทยได้ไม่ชัดด้วยซ้ำ ตอนที่เราถามเนื้อหาเกี่ยวกับดวงดาวเขาสามารถตอบได้ ดังนั้นเราจะเห็นว่า จริง ๆ มนุษย์ทุกคนเกิดมาพร้อมกับความเป็นนักวิทยาศาสตร์ในตัวอยู่แล้ว เห็นได้จากเด็ก ๆ ที่มาดูดาวที่ห้องฉายดาวของเรา

ปกติแล้วการบรรยายในท้องฟ้าจำลอง เราไม่เน้นการเลกเชอร์แบบในห้องเรียน ส่วนใหญ่เราเน้นพูดคุยกับผู้ชมของเรามากกว่า ยิ่งตอนที่ผู้ชมเป็นเด็ก เราก็จะอธิบายเหมือนเพื่อนหรือคนสนิท เด็ก ๆ ทุกคนที่สนใจดาราศาสตร์ แววตาในการเรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ เขาจะมีอยู่กับตัวของเขาอยู่แล้ว การบรรยายที่มีเสียงของเขาตอบกลับมาทุกรอบของการบรรยาย จึงเป็นสิ่งที่ทำให้เรามีความสุขไปด้วย

จริง ๆ มนุษย์ทุกคนเกิดมาพร้อมกับความเป็นนักวิทยาศาสตร์ในตัวอยู่แล้ว เห็นได้จากเด็ก ๆ ที่มาดูดาวที่ห้องฉายดาวของเรา

อะไรคือความเจ๋งของท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ

อย่างแรกท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ เป็นท้องฟ้าจำลองแห่งแรกของประเทศไทย ประชาชนรู้จักที่นี่เป็นอย่างดี ปกติการบรรยายในท้องฟ้าจำลองกรุงเทพเป็นการอธิบายตำแหน่งของดวงดาวต่าง ๆ ทั้งดาวฤกษ์ ดาวเคราะห์ กลุ่มดาวที่ผู้ชมจะเห็นในค่ำคืนนี้ มันเหมือนกับเป็น LIVE SHOW หรือการบรรยายสด แต่ละรอบการบรรยายจะไม่เหมือนกันเลย อย่างแรกเป็นเพราะรายละเอียดของเนื้อหาสำหรับผู้ใหญ่และประชาชน ก็จะแตกต่างกับเด็กตัวเล็ก ๆ เพราะเขาอาจไม่เข้าใจคำว่าดาวฤกษ์ ดาวเคราะห์ การโคจรรอบดวงอาทิตย์ของโลก ฯลฯ ดังนั้นรายละเอียดความลึกของเนื้อหาจึงแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับธรรมชาติของผู้ชมรอบนั้น ๆ

อีกอย่างนึงก็คือตำแหน่งของดาวในท้องฟ้าจำลองไม่เคยเหมือนเดิมเลยในแต่ละวัน เพราะตำแหน่งของโลกรอบดวงอาทิตย์โคจรเปลี่ยนไปเรื่อย ๆ อย่างคืนนี้กับคืนพรุ่งนี้ ตำแหน่งของดาวจะเปลี่ยนไป แต่อาจจะเปลี่ยนไปไม่เยอะ อาจจะสังเกตได้ไม่ชัดเจน แต่สมมติคุณมาวันนี้ กับอีก 3 เดือนข้างหน้า ก็จะเห็นความแตกต่างของตำแหน่งดาวบนท้องฟ้าได้ชัดเจนขึ้น

เท่ากับว่าดูดาวที่ท้องฟ้าจำลองก็เหมือนกับดูดาวในท้องฟ้าจริงใช่ไหม

ใช่ อย่างเช่นวันนี้พระจันทร์เต็มดวง ผู้ชมในห้องฉายดาวก็จะเห็นแบบนั้นเหมือนกัน สมมติคืนนี้ดาวศุกร์จะปรากฏอยู่เหนือขอบฟ้าทางทิศตะวันตก 20 องศา ตำแหน่งในห้องฉายดาวก็จะเป็นตำแหน่งเดียวกันกับท้องฟ้าทุกประการ เพียงแต่ว่า เห็นมาเห็นน้อยขึ้นอยู่กับว่าเราอยู่ตรงไหน ในห้องฉายดาวของเรา เราเซ็ตให้บรรยากาศเป็นเหมือนกับการดูดาวต่างจังหวัดได้ แต่ในกรุงเทพฯ มลภาวะทางแสงเยอะมาก ดาวที่สว่างน้อยยังไงก็มองไม่เห็น คนดูดาวในกรุงเทพฯ เราเห็นดาวสัก 10-20 ดวงโดยประมาณ ยิ่งเมฆมาก ฝนตก ยังไงก็มองไม่เห็น การดูดาวในท้องฟ้าจำลอง เราจึงต้องเซ็ตให้เหมือนกับท้องฟ้าที่ไม่มีแสงไฟรบกวน ฟ้าเปิด ไม่มีเมฆ ไม่มีฝน จึงจะสามารถมองเห็นดวงดาวได้ชัดเจน แต่ในท้องฟ้าจำลองเราก้าวข้ามข้อจำกัดตรงนี้ไป

เครื่องฉายดาวที่นี่เป็นยังไงบ้าง

ที่เห็นตั้งอยู่ด้านหลังจะเห็นเป็นเครื่องฉายดาวเครื่องเก่า เป็นเครื่องฉายดาวระบบกลไกมอเตอร์และเลนส์ (Opto mechanical) รุ่น ZEISS Mark IV ด้านนอกจะมีเลนส์อยู่ล้อมรอบเครื่องฉาย ด้านในเป็นหลอดไฟ ตัวเลนส์ก็จะรวมแสงจากหลอดไฟด้านในให้ไปโฟกัสที่จอของโดม ซึ่งเครื่องนี้ทำงานมาตั้งแต่ปี พ.ศ.2507 จนถึงตอนนี้ก็ยังสามารถทำงานได้ เครื่องฉายดาวเครื่องเก่า มีคอนโซลควบคุมซึ่งไม่มีอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เลย ทั้งหมดเป็นอุปกรณ์ไฟฟ้าทั้งหมด ใช้ตัวต้านทาน ตัวเก็บประจุ และก็กระแสไฟฟ้าในการควบคุมเครื่อง มีปุ่มควบคุมดาวต่าง ๆ การหมุนของท้องฟ้า มีพอยท์เตอร์ซึ่งใช้มาตั้งแต่ปี พ.ศ.2507 ในการชี้ดาวบนท้องฟ้า รวมถึงเครื่องสำหรับฉายภาพกลุ่มดาว เช่น กลุ่มดาวแมงป่อง กลุ่มดาวเต่า กลุ่มดาวจระเข้ ก็จะใช้เครื่องนี้ฉายขึ้นไป

ส่วนด้านข้างเป็นเครื่องฉายใหม่ยี่ห้อ Christie จำนวน 2 เครื่อง ซึ่งได้รับการยอมรับจากหลายประเทศว่าเป็นเครื่องโปรเจกเตอร์ที่ดีที่สุดอันดับต้น ๆ เป็นเครื่องฉายโปรเจกเตอร์ระบบดิจิทัล ซึ่งเป็นการฉายภาพขึ้นไปบนท้องฟ้าแทนการโฟกัสแสงเป็นจุดดาว มีข้อดีตรงที่ สามารถจำลองจักรวาลขึ้นมาจากข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ โดยใช้โปรแกรม Digistar 5 สำหรับควบคุมการทำงานการฉายภาพบนจอโดม ทำให้ตำแหน่งของวัตถุต่าง ๆ ที่เรามองเห็นมีลักษณะเหมือนวัตถุจริงในจักรวาลได้ อย่างเช่น ตอนที่เราพาผู้ชมไปชมดาวเสาร์ ดาวพฤหัสบดี หรือดวงจันทร์ เราก็ใช้การโปรแกรมจากข้อมูลจริง ๆ ในจักรวาลเข้าไปได้ ตัวควบคุมก็จะเป็นคอมพิวเตอร์ เราใช้การเขียนโปรแกรม โดยสั่งให้เครื่องปรากฏวัตถุต่าง ๆ บนท้องฟ้า เช่น กลุ่มดาว การเรียงตัวของดาว ซึ่งทำงานได้ง่ายกว่าเครื่องระบบมือหมุนแบบเก่า ปุ่มควบคุมอยู่แค่ตัวคอมพิวเตอร์ และกดจากโปรแกรมได้หมดเลย

เครื่องฉายดาวระบบ Opto mechanical

เครื่องฉายกลุ่มดาว

เครื่องฉายดาวระบบดิจิทัล

โปรแกรมจำลองท้องฟ้าสำหรับระบบฉายดาวดิจิทัล

การมาดูดาวให้อะไรกับคนดูบ้าง

จริง ๆ สิ่งที่สำคัญของการดูดาวคือการที่เราสามารถอธิบายปรากฏการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นบนท้องฟ้าได้ ปรากฏการณ์ต่าง ๆ ที่น่าสนใจ สวยงาม ตระการตา และอธิบายได้ยาก เราล้วนสังเกตได้จากการมองเห็นเท่านั้นเอง ดังนั้นถ้าเราจะเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้นได้ เราต้องใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งแน่นอนว่ากว่าเราจะเข้าใจกระบวนการแบบนั้น เราต้องมีการคิดอย่างมีเหตุผล การตั้งข้อสังเกต การตอบคำถาม การทดลอง ต่าง ๆ มากมาย กระบวนการระหว่างทางเป็นสิ่งที่มีคุณค่าสำหรับทุกคนที่อยากสังเกตจักรวาลของเรา

เพราะวิทยาศาสตร์เป็นการตอบคำถามของธรรมชาติ ถ้าเราเข้าใจธรรมชาติ เราก็จะอยู่ร่วมและปรับใช้ให้เข้ากับทุกคนได้

คนที่เข้ามาชม เราไม่จำกัดว่าคุณจะมาในมิติไหน มาเพื่อเรียนรู้ หรือเพื่อเป็นสถานที่ท่องเที่ยว เราไม่จำกัดว่าคุณมาต้องเรียนรู้วิทยาศาสตร์เบื้องลึก เพียงแต่ว่ามุมมองของคุณจะเปิดกว้างแบบไหน คุณจะมากับแฟนแล้วได้บรรยากาศความโรแมนติกกลับไป หรือจะมากับโรงเรียน มากับคุณครู มาเรียนรู้วิชาดาราศาสตร์ ก็สามารถทำได้ สำหรับผมที่นี่ก็เป็นสถานที่ทำงาน สถานที่ตรงนี้เป็นที่ที่ผมสามารถสื่อสารกับผู้ชม ในแง่ของดาราศาสตร์ ซึ่งเป็นงานที่น่าสนใจที่ผมรักและทำมานาน

อยากให้ฝากอนาคตของท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ

สำหรับผู้ชม สิ่งที่อยากส่งต่อก็คือไม่ว่าเราจะสนใจอะไร อยากให้เราทำความเข้าใจสิ่งที่เราสนใจ อยากให้เราเรียนรู้ด้วยตนเอง เพื่อที่จะเข้าใจสิ่งที่เราสนใจได้ โดยเฉพาะวิทยาศาสตร์​ เพราะวิทยาศาสตร์เป็นการตอบคำถามของธรรมชาติ ถ้าเราเข้าใจธรรมชาติ เราก็จะอยู่ร่วมและปรับใช้ให้เข้ากับทุกคนได้

สำหรับอนาคตของท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ ในระยะสั้น ตอนนี้เราขาดบุคลากรสำหรับทำหน้าที่สื่อสารวิทยาศาสตร์ อย่างผมก็เป็นเจ้าหน้าที่ประจำเพียงคนเดียวในแผนกของท้องฟ้าจำลอง เราจึงอยากหาคนมาทำงานร่วมกับเรา ระยะกลางคืออยากร่วมงานกับท้องฟ้าจำลองแห่งอื่น ๆ ในประเทศของเรา เพราะในตอนนี้เรายังทำงานแยกกันอยู่ การทำงานร่วมกันจะช่วยให้เราแชร์ข้อมูล แชร์ปัญหา เทคนิคการบรรยาย การสร้างสรรค์สื่อวิทยาศาสตร์สำหรับผู้ชมได้ดีมากขึ้น เราจึงอยากให้มีระบบในการทำงานร่วมกันมากกว่านี้

อีกอย่างนึงคือถ้ามีบุคลากรเพียงพอ เรายังอยากทำสื่อด้านวิทยาศาสตร์ด้วยตัวเอง การบรรยายในครึ่งหลังที่เป็นการฉายภาพยนตร์เต็มโดม ซึ่งซื้อมาจากต่างประเทศและมีราคาแพง ถ้าหากเรามีบุคลากร เราก็อยากที่จะทำภาพยนตร์ของเราเองขึ้นมา ส่วนในระยะที่ไกลว่านี้คือการเป็นส่วนหนึ่งของท้องฟ้าจำลองโลก ที่จริงแล้วทุก 2 ปี มีการประชุม IPS (International Planetarium Society Conference) ประเทศไทยควรจะก้าวไปเป็นส่วนหนึ่งของการประชุม รวมถึงมีส่วนร่วมการจัดการประชุมตรงนี้ด้วย

ถ้าสมมติว่าวันนึงค้นพบดาวของตัวเอง จะตั้งชื่อว่าอะไร

ถ้าเราเป็นคนค้นพบดาวดวงใหม่อะไรอย่างนี้น่ะเหรอ ก็คงตั้งชื่อ “ท้องฟ้าจำลองกรุงเทพ” เลยละกัน ใช้ชื่อสถานที่ตั้งเป็นชื่อดาวไปก่อน

 



ณัฏฐกร เลิศธนาไพจิตร, นิพิฐพนธ์ จันทร์ธาดา บทสัมภาษณ์   /  นิพิฐพนธ์ รูปเกลี้ยง ถ่ายภาพ   /  ภาพเพรง เลี้ยงสุข พิสูจน์อักษร

นิสิตวิทยาการคอมพิวเตอร์ ผู้สนใจและหลงใหลในความลับแห่งจักรวาล

error: