อะไรคือสปีชีส์ และ สปีชีส์ มีจริงหรือไม่?

อะไรคือสปีชีส์ และ สปีชีส์ มีจริงหรือไม่?

วิชาที่เรียนอยู่ตอนนี้มีวิชาหนึ่งชื่อ Macroevolution เป็นวิชาที่สอนหัวข้อต่างๆ ของวิวัฒนาการในระดับใหญ่ การเรียนการสอนหลักๆ จะเป็นการให้เอกสารงานวิจัยไม่ก็หนังสือไปให้อ่าน แล้วมาพูดคุยอภิปรายกัน โดยอาจารย์จะไม่สอนอะไรมาก แค่มาเป็นคนนำการอภิปรายเฉยๆ (ซึ่งสนุกดี แต่ถ้าไม่อ่านอะไรก่อนมาเรียน ก็จะแทบไม่ได้อะไรเลย)

ความพิเศษอย่างหนึ่งของวิชานี้คือ เนื้อหาส่วนใหญ่นั้นยังไม่มีข้อสรุปที่ลงตัวในหมู่นักวิชาการ เป็นเรื่องที่ถกเถียงกันมาเป็นร้อยปี และคาดว่าน่าจะถกเถียงกันต่อไปอีกยาว พร้อมกับหลักฐานที่เพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ในทั้งสองผ่าย เหตุผลหนึ่งอาจจะเป็นเพราะว่าสิ่งมีชีวิตนั้นมีความหลากหลายมากๆ จนยากที่จะหาทฤษฎีใดๆ ที่จะมาครอบคลุมได้ทุกกรณี การคุยกันในวิชานี้เลยไม่ใช่การมาหาคำตอบซะทีเดียว แต่เป็นการทำความเข้าใจในจุดยืนของแต่ละฝ่ายมากกว่า

หัวข้อหนึ่งที่เรียนในวิชานี้คือ Species Concept อะไรคือคำจำกัดความของ “สปีชีส์”

ปัญหาอย่างหนึ่งของชีววิทยาคือ อะไรคือหน่วยพื้นฐาน (fundamental unit) ของสิ่งมีชีวิต? ถ้าเราต้องแบ่งสิ่งมีชีวิตออกเป็นกลุ่มย่อยๆ ลงไปเรื่อยๆ อะไรคือหน่วยย่อยที่สุด ถ้าดูจากเนื้อหาที่เราเรียนกัน คำตอบคือ สปีชีส์ (species) และถ้าเรียนอนุกรมวิธานก็จะพบว่าสปีชีส์นั้นเป็นหน่วยพื้นฐาน ที่มีความพิเศษกว่าหน่วยอื่นๆ เช่น สกุล วงศ์ คลาส ไฟลัม เพราะหน่วยล้วนแต่เป็นสิ่งสมมติทั้งนั้น มีแค่สปีชีส์ ที่เป็นของจริง คำถามต่อมา สปีชีส์คืออะไร? คำนิยามที่ใช้กันแพร่หลายที่สุดก็คือ กลุ่มของสิ่งมีชีวิตที่สามารถผสมพันธุ์กันในธรรมชาติและให้ลูกหลานที่สามารถสืบพันธุ์ต่อได้ (biological species concept นั่นเอง) ฟังดูตอนแรกก็เป็นคำนิยามที่ชัดเจนดี ทดสอบได้ แถมให้คำอธิบายแบบอ้อมๆ ด้วยว่าสปีชีส์เกิดขึ้นมาได้ยังไง เป็นคำนิยามที่แสดงให้เห็นว่าสปีชีส์เป็นหน่วยย่อยของสิ่งมีชีวิตจริงๆ ว่าสปีชีส์มีสมบัติพิเศษจริงๆ และคำนิยามนี้ก็ใช้งานได้ดีในสิ่งมีชีวิตหลายกลุ่ม

แต่ธรรมชาติไม่ได้เรียบง่ายขนาดนั้น มีหลายกรณีมากๆ ที่คำนิยามนี้ไม่สามารถใช้การได้ หรือใช้การได้แต่ให้ผลลัพธ์ที่ขัดกับสามัญสำนึกมากๆ เช่น มีสิ่งมีชีวิตบางกลุ่มสามารถผสมข้ามพันธุ์ได้ (เช่น กล้วยไม้) สิ่งมีชีวิตหลายกลุ่มสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศอย่างเดียว (รา แบคทีเรียหลายๆชนิด) ถ้าเรายึดนิยามนี้แบบจริงจัง เราอาจจะต้องยุบกล้วยไม้หลายๆชนิด (หรือหลายๆสกุล) เข้าเป็นสปีชีส์เดียว ทั้งๆที่เราก็เห็นอยู่กว่ามันแตกต่างกันชัดเจนมาก หรือว่าเราจะกำหนดสปีชีส์ของแบคทีเรียอย่างไร ถ้าพวกนี้ไม่ผสมพันธุ์กันเองในธรรมชาติเลย แต่เราก็เห็นอยู่ว่าพวกนี้มีลักษณะเหมือนกัน เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีปัญหาอีกว่า “ความสามารถในการสืบพันธุ์” สมควรที่จะนำมาใช้เป็นนิยามในการจำกัดความสปีชีส์รึเปล่า? เพราะบางที สิ่งที่ทำให้สมาชิกของแต่ละสปีชีส์ยังมีลักษณะเหมือนกัน อาจจะไม่ใช่การผสมพันธุ์กันเอง แต่เป็นแรงต้านจากสิ่งแวดล้อม หรือจากตัวสิ่งมีชีวิตเอง (ใครที่กลายพันธุ์ออกไปจากประชากร ถ้าการเปลี่ยนแปลงนั้นไม่มีประโยชน์จริงๆ ก็โดนคัดเลือกออกจากประชากร) และข้อโต้แย้งอื่นๆ อีกมากมาย โดยคำจัดความของสปีชีส์แบบอื่นๆก็มีเหมือนกัน เช่นแบบที่ใช้ลักษณะสัญฐาน หรือสายวิวัฒนาการ แต่ก็ไม่มีคำจัดความอันไหนที่ไม่มีข้อยกเว้น จนถึงตอนนี้ก็ยังไม่มีคำจำกัดความที่ใช้กับสิ่งมีชีวิตทุกกลุ่มได้อย่างแท้จริง

มีนักชีววิทยากลุ่มหนึ่งได้เสนอว่า “universal species concept” นั้นไม่มีอยู่จริง และในการศึกษาสิ่งมีชีวิตกลุ่มต่างๆ เราควรใช้คำนิยามที่เหมาะสมกับสิ่งมีชีวิตกลุ่มนั้น เป็นกรณีๆไป (และต้องระวังมากๆด้วย เวลานำสปีชีส์ ของสิ่งมีชีวิตต่างกลุ่มมาเปรียบเทียบกัน) สปีชีส์ไม่ใช่หน่วยพื้นฐานของสิ่งมีชีวิต เป็นเพียงหมวดหมู่การจัดจำแนกที่เราตั้งขึ้นมาเอง ไม่ต่างจาก สกุล วงศ์ คลาส ไฟลัม? แม้ว่าการจัดกลุ่มจะมีเงื่อนไขที่ต้องอิงตามสายวิวัฒนาการ (monophyly) แต่การเลือกว่าจะให้กลุ่มมีขนาดใหญ่หรือเล็กขนาดไหน สมาชิกมีความแตกต่างกันได้มากขนาดไหน มนุษย์เป็นคนกำหนด (เป็นเรื่องสมมตินั่นเอง)

โดยส่วนตัวเห็นด้วยกับแนวคิดนี้ เพราะตามธรรมชาติสิ่งมีชีวิตก็วิวัฒนาการไปเรื่อยๆ ความแตกต่างของสิ่งมีชีวิตนั้นมีตั้งแต่ชัดเจนมากๆ ไปจนถึงคลุมเครือมากๆ ซึ่งเส้นที่มาขีดแบ่งสิ่งมีชีวิตเป็นกลุ่มต่างๆ นั้น มนุษย์เราเป็นคนขีดขึ้นมาเอง (Species is real when taxonomists say it is) และไม่ว่าเราจะเรียกสิ่งมีชีวิตด้วยชื่ออะไร แม้ว่าเราจะบอกว่าประชากรกลุ่มนี้ เป็นสปีชีส์ หรือ ซับสปีชีส์ สิ่งมีชีวิตเค้าก็ยังใช้ชีวิตตามปกติ ไม่ได้มีผลอะไร

เส้นที่มาขีดแบ่งสิ่งมีชีวิตเป็นกลุ่มต่างๆ นั้น มนุษย์เราเป็นคนขีดขึ้นมาเอง

แต่การที่บอกว่าสปีชีส์ไม่มีจริงนั้นไม่ได้หมายความว่าเราควรเลิกเรียกสิ่งมีชีวิตเป็นสปีชีส์นะ นักชีววิทยาที่เสนอแนวคิดนี้เค้าแค่ต้องการแสดงให้เราเห็นว่า สปีชีส์เป็นแค่ลำดับขั้นหนึ่งของความหลากหลาย ไม่ได้มีความพิเศษกว่าความหลากหลายในระดับอื่นๆ ทั้งที่ต่ำกว่าและสูงกว่า ความหลากหลายทางชีวภาพ ไม่ได้มีแค่จำนวนสปีชีส์ แต่ยังมีความหลากหลายในมิติอื่นๆอีกมาก

นอกจากนี้การเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตนั้นเป็นพื้นฐานที่สำคัญมากของวิชาชีววิทยา นักวิทยาศาสตร์จะไม่มีทางสื่อสารกันรู้เรื่องเลยถ้าเราไม่มีระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตที่เป็นสากล คนเราจะไม่รู้จักสิ่งมีชีวิตใหม่ๆ ที่มีการค้นพบ ถ้าไม่มีการตั้งชื่อสิ่งมีชีวิตเหล่านั้น การจัดหมวดหมู่และการตั้งชื่อสิ่งมีชีวิต มีความสำคัญ และจำเป็นอย่างยิ่ง เราแค่ต้องระลึกเสมอว่านี่เป็นหน่วยที่เราตั้งขึ้นมาเอง และทำความเข้าใจว่าคำจำกัดความจริงๆ ที่ใช้ในกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่เราศึกษาเป็นยังไง

เรื่องนี้เป็นประเด็นร้อนแรงมาก ยังมีการถกเถียงกันเรื่อยๆ และน่าสนใจ เพราะเป็นเรื่องพื้นฐานที่เรามักจะไม่ค่อยได้ยินกัน

มีเนื้อหาสนุกๆ อีกมากมาย ถ้ามีเวลาจะมาเขียนเล่าให้อ่านกัน

#MossGradLifeatDuke

เขียนโดย

Moss Spp